تاریخچه حسابداری

منبع: http://boylittle.wordpress.com تاریخ انتشار: 1385-09-26
نویسنده: مترجم:
چکیده:

حسابداری در جهان نزدیک به ۶۰۰۰ سال قدمت دارد و تاریخ نخستین مدارک کشف شده‏‎ ‎حسابداری به ۳۶۰۰ ‏سال قبل از میلاد برمی گردد. پیشینه حسابداری در ایران نیز به نخستین تمدنهایی بر می گردد


تاریخچه حسابداری

حسابداری در جهان نزدیک به ۶۰۰۰ سال قدمت دارد و تاریخ نخستین مدارک کشف شده‏‎ ‎حسابداری به ۳۶۰۰ ‏سال قبل از میلاد برمی گردد. پیشینه حسابداری در ایران نیز به نخستین تمدنهایی بر می گردد که دراین سرزمین ‏پا گرفت، و مدارک حسابداری بدست آمده‎ ‎با ۲۵ قرن قدمت، گواه بر پیشرفت این دانش در ایران باستان اس. در ‏طول تاریخ، روشهای‎ ‎حسابداری متوع و متعددی برای اداره امور حکومتی و انجام دادن فعالیتهای اقتصادی‎ ‎ابداع ‏شد، که در پاسخ به نیازهای زمان، سیر تحولی و تکاملی داشته است. ممیزی املاک‎ ‎در تمدن ساسانی(در جریان ‏اصلاحات انوشیروان، به منظور تشخیص مالیاتهای ارضی، کلیه‎ ‎زمینهای مزروعی کشور ممیزی و مشخصات ‏آن از جمله مساحت، نوع زمین و نوع محصول در‎ ‎دفتری ثبت می گردید.) و تکامل حسابداری برای نگهداری ‏حساب درآمد و مخارج حکومتی در‎ ‎دوران سلجوقیان(نگارش اعداد را به صورت علایمی کوتاه شده از نام اعداد ‏عربی، حساب‎ ‎سیاق می نامند‎.‎
حسابداری سیاق که احتمالا در دوران سلجوقیان تکامل یافته، روشی است که بر اساس‎ ‎آن، حساب جمع و خرج هر ‏ولایت در دفتر مربوط به ان ولایت ثبت و در عین حال یک دفتر‎ ‎اصلی در مرکز نگهداری می شده است که ‏خلاصه جکع و خرج هر ولایت به طور جداگانه در‏‎ ‎صفحات مربوط، در آن به خط سیاق نوشته می شده است. این ‏روش در دوران قاجاریه تکمیل‎ ‎شد و کتب خمسه(دفاتر پنج گانه) برای گروههای عمده مخارج نیز نگهداری می ‏شده‎ ‎است‎.‎
و نگهداری حساب فعالیتهای بازرگانی به حساب سیاق، نمونه های بارز و پیشرفته آن‎ ‎است‎.‎
با این حال حسابداری نوین( دوطرفه) همانند بسیاری از دانشهای کاربردی دیگر، به‎ ‎همراه ورود فراورده های ‏صنعتی و رسوخ موسسات و شرکتهای خارجی به ایران راه یافت. و‎ ‎در جریان تحولات اقتصادی _اجتماعی صد ‏سال گذشته با پیدایش سازمانهای جدید دولتی و‎ ‎خصوصی و دگرگونی شیوه های تولید و توزیع بسیار پیشرفت ‏کرد‎.‎
حساداری با تمدن همزاد است و به اندازه تمدن بشری قدمت دارد. در تمدنهای باستانی‎ ‎بین النهرین که قسمت اعظم ‏ثروتهای جامعه در اختیار فرمانروا یا فرمانروایان بود‎. ‎معمولا کاهنان که قشر ممتازی را در سلسله مراتب ‏اجتماعی تشکیل می دادند و ظیفه‎ ‎نگارش را بطور اعم و نگهداری حساب درآمدها و ثروتهای حکومت را بطور ‏اخص به عهده یا‎ ‎در واقع در انحصار داشتند و در عین حال به ثبت برخی از معاملات شهروندان نیز می‎ ‎پرداختند، از جمله در تمدن باستانی سومر‎ (SUMMER) ‎نظام مالی جامعی برقرار بود و‎ ‎کاهنان سومری علاوه ‏بر نگهداری حساب درآمدهای حکومتی، به نحوی موجودی غلات، تعداد‎ ‎دامها و میزان املاک حکومتی را ‏محاسبه می کردند‎.‎
نخستین مدرک کشف شده حسابداری در جهان، لوحه های سفالین از تمدن سومر در بابل‎ (Babylon) ‎است و ‏قدمت آن به ۳۶۰۰ سال قبل از میلاد می رسد و از پرداخت دستمزد‎ ‎تعدادی کارگر حکایت دارد‎.‎
مدارک و شواهد بدست آمده از تمدن باستانی مصر (۵۲۵_۵۰۰۰ ق.م) حکایت از آن دارد‎ ‎که در اجرای طرحهای ‏ساختمانی این تمدن، نوعی کنترل حسابداری برقرار بوده که بهره‎ ‎گیری از نیروی کار هزاران هزار نفر را در ‏امر ایجاد بنا و حمل و نقل مصالح ساختمانی‎ ‎در تشکیلاتی منظم، میسر می کرده است، از تمدن مصر در دورانی ‏که یونانیان و رومیان‎ ‎بر آن تسلط داشتند نیز مجموعه های متعددی از حسابهای نوشته شده بر پاپیروس باقی‎ ‎مانده ‏است‎.‎
شواهد و مدارک به دست آمده از یونان باستان نیز حکایت از استقرار کنترلهای‎ ‎حسابداری دارد. از جمله حساب ‏معبد پارتنون در لوحه های مرمرین اکروپولیس حک و بخشی‎ ‎از ان هنوز هم باقی است‎.‎
سکه به عنوان واحد پول حدود ۷۰۰ سال قبل از میلاد در لیدی‏‎(Lydia) ‎ابداع‎ ‎گردید.(لیدی سرزمینی باستانی ‏است که در آسیای صغیر، کنار دریای اژه بین میزی‎ (Mysia) ‎و کاری‎(Caria) ‎قرار داشت. کرزوس‎ ‎‎(Croesus) ‎آخرین پادشاه آن از کوروش شکست‎ ‎خورد.) و به سرعت در تمدنهای آن زمان رواج یافت. در ازان ‏عصر هخامنشی ، نظام مالی و‎ ‎پولی (نظام پولی بدیعی توسط داریوش اول بر پایه طلا و نقره با رابطه مبادله ثابت‎ ‎پایه گذاری شد و سکه داریک به وزن ۸.۴۱ گرم در مقابل ۲۰ سکه نقره به نام “شکل” هر‎ ‎یک به وزن ۵.۶ گرم ‏مبادله می شده است و بنابراین رابطه تبدیل طلا به نقره ( ۳/۱ ۱۳‏‎ ) ) ‎جامع ومنسجمی بر قرار بوده و حساب ‏درآمدها و مخارج حکومت به ریز و به دقت ثبت و‎ ‎ظبط و نگهداری می شده است‎.‎
در رم و یونان باستان حسابداری پیشرفته ای وجود داشته و نوعی حساب جمع و خرج‏‎ ‎تنظیم می شده است. یک ‏جمعدار، یک مامور دولت و یا شخصی که محافضت پول یا دارایی‎ ‎دیگری به او محول بوده است در مقاطعی از ‏زمان حساب خود را به اربابش پس می داده‎ ‎است. برای این کار رو فهرست تفصیلی از دریافتها و پرداختها بر ‏حسب پول، وزن یا‎ ‎مقیاس دیگری تهیه می شد که جمع آن دو مساوی بود. فهرست پرداخت شامل مبالغ پرداختی،‎ ‎کالای فروخته شده و یا به مصرف رسیده در طول یک دوره بعلاوه مانده پول و کالایی بود‎ ‎که نزد جمعدار باقی ‏مانده و باید به ارباب تادیه می شد. این نوع حسابداری تا قرون‎ ‎وسطی ادامه یافت‎.‎
همانطور که ملاحظه فرمودید، حسابداری باستانی تنها جنبه های محدودی از فعالیتهای‎ ‎مالی را در بر می گرفت و ‏یا سیستم جامعی که کلیه عملیات مالی حکومت را ثبط و ظبط‎ ‎کند و یا به نگهداری حساب معاملات تجاری ‏بپردازد، فاصله بسیاری داشت‎.‎


سرمایه داری تجاری و رنسانس
از دوران باستان تا اواخر قرون وسطی تغییری اساسی در جهت تبدیل حسابداری به یک‎ ‎سیستم جامع صورت ‏نگرفت و تنها پیشرفت قابل ذکر گسترش دامنه نگهداری حساب برای‎ ‎عملیات گوناگون حکومتها و اشخاص بود‎.‎
از اوایل قرن سیزدهم “دولت_شهرها” و یا “شهر_جمهوریهای” کوچکی خارج از سلطه‎ ‎پادشاهان و خوانین ‏فیودال در ایتالیای کنونی پا گرفت که فضای سیاسی_ اقتصادی مناسبی‎ ‎را برای رشد سوداگری فراهم آورد.بدین ‏معنی که در این جمهوریهای کوچک هیچ مانعی در‎ ‎راه تجارت آزاد، حتی تجارت با سرزمینهای دوردست وجود ‏نداشت و استفاده از سرمایه به‎ ‎صورت سرمایه مولد یا سرمایه تجاری مانند کشتیها و سایر وسایل بازرگانی امکان ‏پذیر و‎ ‎متداول بود. علاوه بر این، با رونق داد وستد، پول در مبادلات تجاری نقش گسترده یافت‎ ‎و اقتصاد پولی ‏رواج یافت‎. ‎
در قرون سیزدهم و چهاردهم همزمان با رشد بازرگانی، صنعت و بانکداری، پیشرفت‏‎ ‎زیادی در تکنیک نگهداری ‏حساب بوجود آمد. بزرگتر شدن اندازه موسسات، رواج معاملات‎ ‎نسیه و استفاده از عوامل متعدد در کسب و کار ‏موجب شد که دیگر یک شخص به تنهایی‎ ‎نتواند امر موسسه بزرگی را اداره کند و این امر ابداع سیستم حسابداری ‏کاملتری را‎ ‎ضروری ساخت‎.‎
گمان می رود که کاربرد قاعده جمع وخرج در مورد حساب صندوق نخستین گام در راه‎ ‎پیدایش سیستم نوین بوده ‏باشد‎.‎
بدین معنی که صندوقدار در ازای وجوهی که دریافت می کرد بدهکار و در مقابل مبالغی‎ ‎که می پرداخت بستانکار ‏می شد. این قاعده در مورد حسابهای مشتریان نیز بکار می رفت و‏‎ ‎آنان در ازای وجوهی که قرض می گرفتند و ‏یا کالایی که به نسیه می خریدند بدهکار و در‎ ‎مقابل وجوهی که می پرداختند بستانکار می شدند و بدین ترتیب ‏مانده حساب آنها معین می‎ ‎شد. همین قاعده در مورد نگهداری حساب بستانکاران نیز بکار می رفت. در نیمه قرن‎ ‎سیزدهم حسابداران ایتالیایی متوجه این نکته شدند که دریافت پول از یک بدهکار دو ثبت‎ ‎را ضروری می سازد. ‏جنبه دریافت پول که باید در حساب صندوق ثبت شود و جنبه پرداخت‎ ‎پول که باید در حساب شخصی پرداخت ‏کننده پول ثبت گردد. در اوایل قرن چهاردهم دو‎ ‎اصطلاح بدهکار و بستانکار ، یعنی دو واژه ایتالیایی دادن‎(dare) ‎و گرفتن‎(avere) ‎کاملا متداول گردید. پیشرفت تازه در قرن چهاردهم ابداع شکل دو طرفه حساب بود که در‎ ‎سمت ‏چپ اقلام بدهکار و در سمت راست اقلام بستانکار، نوشته می شد و با این کار‎ ‎چگونگی ثبتها آشکار می گردید‎.‎
حسابداری جنسی با نگهداری حسابی جداگانه برای هر محموله از کالای خریداری شده‏‎ ‎آغاز گردید و هر حساب ‏در ازای خرید یک محموله کالا بدهکار و در مقابل حساب فروشنده‎ ‎یا حساب نقد بستانکار می شد‎.‎
سپس با فروش هر مقدار از کالای یک محموله، حساب مربوطه بستانکار و در مقابل حساب‎ ‎مشتری یا حساب نقد، ‏بستانکار می گردید تا این که تمامی اجناس یک محموله به فروش‎ ‎برسد. این کار یعنی بدهکار کردن حساب هر ‏محموله از کالای خریداری شده به قیمت خرید‎ ‎و بستانکار کردن آن به قیمت فروش معمولا تفاوتی را ایجاد می ‏کرد که به حساب سود و‎ ‎زیان نقل می شد. بدین ترتیب سیستم دفترداری دوطرفه به آرامی و در پی مجموعه ای از‎ ‎ابداعات پیاپی در فاصله سالهای ۱۲۵۰-۱۳۵۰ میلادی در چند جمهوری کوچک ایتالیا زاده‏‎ ‎شد و تکامل یافت و ‏شهرهای فلورانس، ونیز و جنوا پیشرو این تحول بودند. برخی از‎ ‎صاحبنظران دفاتر حساب بجا مانده از سالهای ‏‏۱۲۹۶ تا ۱۲۹۹ را نخستین دفاتر جساب دو‏‎ ‎طرفه کامل می دانند. برخی دسگر حساب دو طرفه کاملا متوازنی را ‏که در سال ۱۳۴۰‏‎ ‎میلادی توسط پیشکار‎(steward) ‎شهر جنوا‎(Genoa) ‎تنظیم گردیده است. نحستین نمونه کامل‎ ‎دفاتر حساب دوطرفه ذکر می کنند. در هر حال، در آستانه قرن پانزدهم میلادی در‎ ‎ایتالیا و دیگر کشورهای ‏اروپایی، سیستم دفترداری دوطرفه بکار می رفته است‎.‎
گسترش فن دفترداری دوطرفه به سراسر اروپا مرهون انتشار کتاب ریاضیاتی است که‎ ‎لوکا پاچیولی‎ (Luca ‎Pacioli) ‎به سال ۱۴۹۴ تالیف کرده است. پاچیولی کشیشی بود که در‎ ‎دانشگاههای جمهوریهای پروجا، ناپل، پیزا ‏و فلورانس ریاضیات تدریس می کرد و با‎ ‎اندیشمندان بزرگ هم عصر خود از جمله پیرو دلا فرانسسکا‎ (piro ‎della francedca)‎،‎ ‎لیون باتیستا آلبرتی‎ (Leon Battista Alberti) ‎و لیونارده داوینچی‎ (Leonardo da ‎Vinci) ‎دوستی نزدیک داشت. مطالب کتاب ریاضیات مزبور را پاچیولی نوشت و شکلهای آن را‏‎ ‎داوینچی ترسیم ‏کرد‎.‎
بخشی از این کتاب شامل چند فصل به حسابداری اختصاص داشت که نخستین توصیف مدون از‎ ‎سیستم حسابداری ‏دوطرفه است. در این بخش از کتاب، پاچیولی با استفاده از منابع و‎ ‎روشهای موجود سه دفتر اصلی حساب‎ ‎را به ‏ترتیب زیر تشریح می کند
‎)‎دفتر باطله‎ (Waste Book) (‎در ایران این دفتر را دفتر کپیه یا مسدوده هم نامیده‎ ‎اند.‏
که خلاصه معاملات تاجر به ترتیب تاریخ وقوع در آن ثبت می شد‎.‎
دفتر روزنامه‎ (Journal)‎
که در آن مطالب دفتر باطله تلخیص و بر حسب بدهکار و بستانکار ثبت می گردید‎.‎
دفتر کل‎ (Ledger)‎
حاوی حسابهای واقعی که ثبتهای دفتر روزنامه به آن نقل می گردید‎.‎
پاچیولی لهمیت کاربرد پول را بعنوان مقیاس مشترک سنجش اقلام مختلف به درستی‎ ‎دریافته بود و بر لزوم تاریخ ‏گذاری معملات و عطف متقابل دفاتر به یکدیگر تاکیدی بجا‎ ‎داشت. با این حال، وی درباره دوره مالی، تهیه تراز ‏آزمایشی، تهیه صورت سود و زیان،‎ ‎بستن حساب سود و زیان به حساب سرمایه و تهیه ترازنامه مطلبی ندارد و ‏تنها درباره‎ ‎طرز بستن و لزوم موازنه کردن حسابها به هنگام نقل حسابها از دفاتر قدیمی به دفاتر‎ ‎جدید توضیحات ‏نسبتا کاملی داده است. همچنین پاچیولی بین اموال شخصی تاجر و اموال‎ ‎تجارتخانه تمایزی نگذاشته و درباره ‏نگهداری حساب داراییهای ثابت نیز مطلبی‎ ‎ندارد‎.‎
رساله پاچیولی (که او را پدر حسابداری می نامند) به علت سادگی، روانی و ارزشهای‎ ‎عملی در طول قرنهای ‏پانزدهم و شانزدهم به اغلب زبانهای اروپایی ترجمه شد و حسابداری‎ ‎دوطرفه تا اواخر قرن هفدهم در اغلب ‏کشورهای اروپایی رواج یافت‎.‎
از قرن شانزدهم تا اوایل قرن نوزدهم تحول بنیادی در حسابداری بوجود نیامد، تنها‎ ‎تغییر اساسی تیوری جدیدی ‏بود که توسط استوین‎ (Simon Stevin) ‎هلندی در اواخر قرن‎ ‎شانزدهم عنوان شد. بر اساس این تیوری در هر ‏معامله در مقابل هر بدهکار باید یک‎ ‎بستانکار وجود داشته باشد. استوین همچنین ضرورت تفکیک اموال موسسه ‏را از اموال شخصی‎ ‎صاحب سرمایه مطرح و لزوم نگهداری حسابی جداگانه برای سرمایه را نیز عنوان کرد‎. ‎تغییرات دیگری که در این فاصله در دفترداری رخ داد عبارت بود از ایجاد ستونهای فرعی‎ ‎در دفاتر روزنامه و ‏کل، منسوخ شدن دفتر باطله و جایگزینی اسناد و مدارک مربوط به‎ ‎معاملات (مانند فاکتور خرید و فروش) به جای ‏آن. حسابداری جنسی نیز در این فاصله‎ ‎بهبود یافت و سود و زیان هر محموله محاسبه و به حساب سود و زیان نقل ‏می گردید. تا‎ ‎سال ۱۸۰۰ میلادی موازنه کردن حسابها در پایان سال، تهیه صورت سود و زیان و ترازنامه‏‎ ‎معمول ‏شد اما جز برای نگهداری سوابق فعالیتهای موسسه استفاده دیگری نداشت‎.‎
سیستم دفترداری دوطرفه که گوته‎ (Goethe) ‎اندیشمند بزرگ آلمانی آن را یکی از‎ ‎زیباترین ابداعات بشری می ‏داند، مجموعه منسجمی را فراهم آورد که کلیه معاملات و‎ ‎رویدادهای مالی ثبت، سود هر فعالیت تجاری تعیین و ‏اموال شخصی تاجر از اموال‎ ‎تجارتخانه یا موسسه تجاری تفکیک گردید‎.‎
ابداع و تکامل سیستم دفتر داری دوطرفه اولا سوداگریهای بزرگ مانند فرستادن‎ ‎کشتیهای عظیم حامل کالاهای ‏گوناگون به نقاط مختلف جهان را با مشارکت بازرگانان و‎ ‎افراد متعدد، تسهیل کرد، زیرا با کاربرد آن سرمایه ‏گذاری هر یک از مشارکت کنندگان‎ ‎در یک فعالیت سوداگرانه که معمولا به صورت کالا و اجناس گوناگون بود به ‏سهولت بر‎ ‎حسب پول (سکه) اندازه گیری و حساب ان جداگانه نگهداری می شد و در خاتمه فعالیت نیز‏‎ ‎کالا و طلا ‏و نقره ای که کسب شده بود، بر حسب پول قابل تقویم و محاسبه می شد و در‎ ‎نتیجه تعیین سهم هر یک از مشارکت ‏کنندگان از کل درآمد حاصل به سادگی امکان پذیر می‎ ‎گردید‎.‎
ثانیا حسابداری دو طرفه، با فراهم ساختن امکان تفکیک اموال شخصی تاجر از اموال‎ ‎تجارتخانه، تشکیل ‏شرکتهای تجارتی را با مشارکت چند نفر عملی کرد، زیرا با کاربرد‎ ‎آن، نگهداری حساب جداگانه سهمالشرکه هر ‏یک از شرکا در سرمایه شرکا امکان پذیر و سهم‎ ‎آنان از کل دارایی شرکت و منافع حاصل از فعالیت تجاری قابل ‏اندازه گیری و محاسبه‎ ‎شد. این امکان، مشارکت صاحبان سرمایه ای را که خود به کار تجارت نمی پرداختند نیز‎ ‎عملی ساخت و بدیت ترتیب رشد و توسعه بنگاهها و موسسات تجاری را تسریع کرد‎.‎
به رغم تحولات شگرف اقتصادی_ اجتماعی و دگرگونی و پیچیدگی و توسعه معاملات و‎ ‎سازمانهای تجارتی از ‏قرن شانزدهم تا عصر حاضر، عناصر اصلی سیستم دفترداری دوطرفه‎ ‎همچنان بدون تغییر باقی مانده است. دلیل ‏بقای این سیستم در طول پنج قرن در سادگی‎ ‎اصول، انعطاف پذیری و قابلیت ان در ثبت، انتقال و گزارش ‏اطلاعات بسیار متنوع، در‎ ‎قالب صورتهای مالی قابل رسیدگی است‎.‎
انقلاب صنعتی
سسیتم ثبت دوطرفه که به اعتبار ابداع ان در ایتالیا، سیستم حسابداری ایتالیایی‎ ‎نیز نامیده می شود به سرعت در ‏سراسر اروپا رواج یافت و در طول قرن هجدهم تقریبا‎ ‎کلیه موسسات مالی و تجاری بزرگ، این شیوه حسابداری ‏را بکار می بردند. اما اروپای‎ ‎قرن هجدهم آبستن تحولاتی شگرف بود. انقلاب صنعتی در نیمه دوم این قرن آغاز ‏و تا‎ ‎پایان نیمه اول قرن نوزدهم تداوم یافت و تحولات و تغییرات وسیع اقتصادی و اجتماعی‎ ‎را در پی داشت. این ‏تحول بنیادین بر تمامی عرصه های زندگی فرعی و اجتماعی مردم‎ ‎اروپا اثر گذاشت و مناسبات اقتصادی_ ‏اجتماعی و سیاسی جوامع اروپایی را دگرگون کرد و‎ ‎از طریق این قاره به سراسر جهان راه یافت و آثار مفید و ‏زیانبار بسیاری به جای‎ ‎گذاشت‎.‎
بارزترین عرصه تحول در انقلاب صنعتی، قرار گرفتن ماشین در خدمت تولید بود که‎ ‎شیوه تولید را از تولید دستی ‏به تولید کارخانه ای متحول کرد‎.‎
پیدایش و رشد کارخانه های بزرگ و کوچک با توانایی ساختن کالاهای همسان به مقدار‎ ‎زیاد، از یک سو به زوال ‏صنایع دستی، روستایی و خانگی در مدت کوتاهی انجامید و از‎ ‎سوی دیگر، رقابت بین کارخانه داران را ایجاد ‏کرد‎.‎
حسابداری صنعتی ابتدا بیشتر به گزارش بهای تمام شده محصولات بر مبنای اطلاعات‎ ‎مالی گذشته تاکید داشت و ‏در پیش بینی اینده از حدس وگمان فراتر نمی رفت‎.‎
اما بزرگتر شدن کارخانه ها و پیچیده تر شدن روشهای تولید و در نتیجه افزایش‎ ‎تولیدات، رقابت بین واحدهای ‏صنعتی را برای تسلط بر بازارهای پیوسته ملی و همچنین‎ ‎رقابت در عرضه تولیدات به بازارهای جهانی تشدید ‏کرد و اداره موسسات بزرگ پیچیده به‎ ‎پیدایش مفهوم مدیریت علمی انجامید. مدیریت علمی، روش برخورد منظم و ‏منطقی با مسایل‎ ‎به منظور یافتن بهترین راه برای انجام هر کار است‎.‎
وجود رقابت، نیاز به آگاهی از بهای تمام شده محصول را ایجاب نمود و در پاسخ به‏‎ ‎این ضرورت نوعی ‏دفترداری صنعتی یا دفترداری هزینه یابی که بعدها حسابداری صنعتی‎ ‎نامیده شد، ابداع گردید‎.‎
علاوه بر این، در گذر زمان تکنیکهای گزارش اطلاعات مالی برای تصمیم گیریهای‎ ‎مدیریت تکامل یافت و با ‏ارایه و توضیح مدلهای مقداری، امکان اتخاذ تصمیمات درست بر‏‎ ‎اساس اطلاعات موجود، تسهیل گردید. امروزه ‏این رشته از حسابداری به معنای اعم‎ ‎حسابداری مدیریت نامیده می شود‎.‎
بازار سرمایه و شرکتهای سهامی
با بزرگتر شدن شرکتها نیاز به توسعه و همچنین سرمایه بیشتر احساس شد. لذا با‎ ‎بهره گیری از دو دستاورد ‏بزرگ و مفید سرمایه داری صنعتی یعنی سازماندهی و همکاری،‎ ‎موجبات رشد، توسعه و تکامل شرکتهای سهامی ‏فراهم و با سازمان یافتن بازار سرمایه،‎ ‎تامین مالی طرحهای بزرگ صنعتی امکان پذیر شد‎.‎
بازار سرمایه و شرکتهای سهامی این امکان را فراهم آورد که تعداد زیادی از صاحبان‎ ‎سرمایه، با سرمایه های ‏کوچک و بزرگ در یک واحد اقتصادی مشارکت کنند و به این ترتیب‎ ‎مشکلات تامین سرمایه های کلان برای ‏ایجاد ساختمان، خرید ماشین آلات و احداٍ تاسیسات‎ ‎یک کارخانه بزرگ یا طرح بزرگ صنعتی برطرف گردید‎.‎
در عین حال، محدودیت مسولیت صاحبان سهام به مقدار سرمایه ای که در شرکت گذاشته‎ ‎اند و قابلیت انتقال سهام، ‏به رونق سرمایه گذاری و گسترش بازارهای سازمان یافته‎ ‎سرمایه انجامید‎.‎
در ادامه فرایند رشد و توسعه شرکتهای سهامی، هییت مدیره شرکتهای سهامی بزرگ، کار‎ ‎مدیریت اجرایی را به ‏مدیران موظفی که برای اداره امور شرکت بر می گزینند محول و خود‏‎ ‎به تعیین خط مشی های اجرایی شرکت و ‏نظارت بر کار مدیران می پردازند. این تحول، گروه‎ ‎تازه ای از مدیران کارآزموده حرفه ای را پدید آورد که در ‏سرمایه موسساتی که اداره‎ ‎می کنند سهمی ناچیز دارند یا اصولا سهمی ندارند، بدین ترتیب غالبا مدیریت موسسات ‏از‎ ‎مالکیت آنها تفکیک و متمایز گردید‎.‎
سازمان جدید سرمایه، نقش شرکتهای سهامی و بورسهای اوراق بهادار بعد تازه ای به‎ ‎حسابداری بخشید و ان لزوم ‏ارایه گزارشهای مالی به سهامداران برای آگاه کردن آنان از‎ ‎چگونگی اداره سرمایه هایشان، ارزیابی عملکرد و ‏سنجش کارایی مدیران و گردانندگان‎ ‎شرکت و بالاخره آینده سرمایه گذاریشان بود‎.‎
حسابداری حرفه ای و حسابرسی
افزایش موارد استفاده و شمار استفاده کنندگان از اطلاعات مالی، وظیفه حسابداران‎ ‎را از رفع نیازهای معدودی ‏صاحب سرمایه به پاسخگویی به نیازهای مراجع و گروههای‎ ‎متعدد ذینفع و ذیعلاقه، ارتقا داد و به آن نقشی ‏اجتماعی بخشید‎.‎
وظیفه نوین حسابداری را حسابداران شاغل در موسسات نمی توانستند به تنهایی انجام‎ ‎دهند زیرا وجود رابطه ‏استخدامی مستقیم آنان را به پذیرش نظرات مدیران واحدهای‎ ‎اقتصادی در تهیه صورتهای مالی ناگزیر می کرد و ‏از طرفی اشتغال آنان در موسسات، نوعی‎ ‎جانبداری طبیعی از آن موسسات را در پی داشت‎.‎
حال آنکه صورتهای مالی باید نیازهای گروههای مختلف استفاده کننده با علایق و‎ ‎منافع متفاوت و احتمالا متضاد ‏را برطرف می کرد‎.‎
برای آن که گروههای مختلف استفاده کننده بتوانند به صورتهای مالی تهیه شده توسط‎ ‎موسسات اعتماد بیشتری ‏نمایند، حسابداران خبره ای انتخاب شدند و وظیفه یافتند که با‎ ‎رسیدگی به مدارک اسناد و حسابها هر گونه تقلب و ‏سوء استفاده را کشف و نسبت به‎ ‎صورتهای مالی بی طرفانه اضهار نظر کنند و این کار حسابرسی نامیده شد‎.‎
حسابرسی به معنای عام یعنی رسیدگی به حسابها از لحاظ کشف تقلب و سو استفاده‎ ‎سابقه طولانی دارد و در طول ‏تاریخ همیشه نوعی حسابرسی در موسسات دولتی و خصوصی وجود‎ ‎داشته است، اما حسابرسی به معنای نوین ‏یعنی رسیدگی و اظهار نظر نسبت به صورتهای‎ ‎مالی به دنبال رشد و پیدایش شرکتهای سهامی که در ان مسولیت ‏سهامداران محدود به‎ ‎مقدار سرمایه ای بود که در شرکت گذاشته بودند، بوجود آمد و زادگاه آن انگلستان‎ ‎است‎.‎
اما تغییر شگرفی که اکنون در جریان است، تحول حسابرسی از حسابرسی مالی به‎ ‎حسابرسی جامع است که در ‏آن علاوه بر رسیدگی و گزارش نسبت به صورتهای مالی واحد مورد‎ ‎رسیدگی، عملیات و معاملات آن از لحاظ ‏رعایت سیاستهای مقرر شده توسط مراجع تصمیم‎ ‎گیرنده ( مانند مجمع عمومی) و رعایت قوانین و مقررات حاکم ‏بر فعالیت واحدهای‎ ‎اقتصادی رسیدگی می شود و کارایی مدیریت واحد مورد رسیدگی از لحاظ چگونگی استفاده ‏از‎ ‎منابع موجودد و نحوه اجرای برنامه و عملیات ونتایج حاصل از ان سنجیده و گزارش می‎ ‎شود. این گونه ‏حسابرسی که جنبه اخیر آن حسابرسی مدیریت نامیده می شود عمدتا در مورد‎ ‎شرکتهای بزرگ که منابع کلان و ‏حیطه فعالیت گسترده ای دارند و مدیریت آن از مالکیت‎ ‎سرمایه جداست در پاسخ به ضرورت ارزیابی عملکرد ‏مدیریت این گونه موسسات توسط متخصصین‎ ‎با صلاحیت (حسابداران و متخصیصینی از رشته های دیگر) اجرا ‏می شود و چشم انداز تکامل‎ ‎حسابداری حرفه ای است‎. ‎
تاریخچه حسابداری

نگهداری دفاتر حسابداری گرچه به شکل بسیار ساده از قرنها پیش در تاریخ بشر معمول بوده است .بابلی ها پرداخت حقوق و دستمزد را با خط میخی بر الواح گلی نقش می کردند . مصریان قدیم درامد و هزینه موسسات دولتی و عملیات و معاملات بنگاه های بازرگانی را بر کاغذ پاپیروس ثبت می نمودند .

 دفتر داری دوبل یا دوطرفه که اساس سیستمهای جدید حسابداری است نیز سابقه ای طولانی دارد . نمونه های متعددی از دفاتر حسابداری به صورت مترادف که قدیمیترین آنها مربوط به سال 1211 میلادی است و توسط بازرگانان ایتالیایی تنظیم گردیده ، در موزه های بزرگ دنیا موجود است.

اولین کتاب چاپی درباره دفتر داری دوبل متعلق به یک راهب ایتالیایی به نام لوکا پاچیولی است که در سال 1494 میلادی منتشر گردید و بسیاری از اصول دفترداری و حسابداری زمان ما عینا درآن ملاحظه می شود. به نظر بعضی از محققان احتمال می رود رساله دفترداری دوبل پاچیولی با استفاده از نسخ خطی بندتوکترولی تهیه شده است .

به تدریج با تشکیل بازارهای سرمایه و شرکت های سهامی ، نیاز به حسابدری و حسابرسی حرفه ای اجتناب ناپذیر گردید . قانون شرکت های سال 1862 انگلستان به منظورحمایت از سرمایه گذاران در مقابل تقلبات و سوءاستفاده ، حسابرسی شرکت های سهامی را الزامی کرد و در سال 1880 انجمن حسابدارانخبره انگلستان و ویلز از تعدادی حسابدار ورزیده که از دانش و مهارتهای تخصصی برخوردار و در انجام وظایف حرفه ای خود ملزم به رعایت آئین رفتار حرفه ای مدونی بودند ، تشکیل گردید و به این ترتیب نمونه ای از نظام حرفه ای حسابداری پدیدار شد .

در امریکا اندیشه تدوین اصول و استانداردهای حسابداری در جهت حفظ منافع عامه به دنبال بحران اقتصادی با تشکیل کمیسیون اوراق بهادار و بورس نضج گرفت و این کمیسیون به عنوان مرجع استادارد های حسابداری در امریکا تعیین شد . اما کمیته رویه های حسابداری انجمن حسابداران رسمی امریکا نخستین نهاد در بخش خصوصی بود مه از سال 1939 به تهیه و انتشار بولتنهای تحقیقات حسابداری که در حکم استاندارد بود  پرداخت و تا سال 1959 به این کار ادامه داد. البته قبل از آن انجمن حیابداران امریکا از سال 1936 بیانیه موقتی را درباره اصول حسابداری منتشر کرده بود . کوشش چهارده ساله هیات تدوین اصول حسابداری ، تداوم این فعالیت در مقیاسی بزرگتر بود . هیات تدوین استانداردهای حسابداری مالی که از سال 1973 با ترکیبی تازه و با حضور متخصصانی از نهادهای مختلف کار خود را آغاز کرد و همچنین ادامه دارد ، مرجع کنونی استاندارد های حسابداری در امریکاست و تایید کمیسیون اوراق بهادار و بورس از استانداردهی تهیه شده توسط این هیات ، به انها اعتبار و اقتدار بخشید . با این حال ، کمیسیون اوراق بهادار و بورس ، دستور العملهایی اجرایی متعددی را در مورد حسابداری شرکت های سهامی عام و شرکت هایی که در بورسهای امریکا پذیرفته می شوند ، صادر کرده است و می کند . علاوه بر این، انجمن حسابداری امریکا و انجمن ملی حسابداران امریکا نیز نشریات ارزنده ای درباره مبانی نظری ، اصول و استانداردهای حسابداری  در طول دهه های گذسته منتشر کرده اند که به تحقیقات و اضهار نظر های پیشگامان و صاحبنظران حسابداری در امریکا متکی است و منبع با اهمیتی را برای تدوین کنندگان استانداردها و  درک مفاهیم و استانداردهای حسابداری در امریکا فراهم می کند.

دیگر کشور های صنعتی اروپا عمدتا از طریق وضع قوانین به سامان دادن اصول و روشهای حسابداری پرداختند و در قوانین اغلب کشور های صنعتی اروپا رعایت اصول بنیادی حسابداری الزام اور ، فرم و محتوای گزارشهای مالی ، مقرر ونحوه حسابداری برخی فعالیت های عمده ، تعیین گردیده است . از جمله در فرانسه اغلب اغلب اصول بنیادی حسابداری در قانون تجارت امده است و مقررات خاصی در مورد فهرست حسابها و گزارشهای مالی وضع گردیده است که شکل و محتوی صورتهای مالی اساسی را تعیین می کند و علاوه بر این هیات ملی حسابداری عهده دار تعیین رویه های حسابداری و تفسیر رسمی احکام قانونی درباره حسابداری است و انجمن خبره و مجاز فرانسه نیز انتشاراتی در مورد روشهای پیشنهادی حسابداری دارد .

از دهه 70 با اوجگیری بی سابقه  تجارت و بازرگانی در سطح بین المللی گرایش به هماهنگ سازی استاندارد های حسابداری پدید امد . تدوین استاندارد های بین المللی حسابداری در پایان این دهه نمونه بارزی از این گرایش است . اندیشه هماهنگ سازی استاندارد های حسابداری در سطح بین المللی ، در هشتمین کنگره  بین المللی حسابداران در سال 1972 مطرح و کمیته ای  به نام کمیته همکاری بین المللی حرفه حسابداری ایجاد شد که بعدا به کمیته استاندارد های بین المللی حسابداری تغییر نام یافت . این کمیته ، کار تدوین استاندارد های بین المللی حسابداری را برعهده دارد و تاکنون استاندارد هایی را نیز تدوین و عرضه داشته است .

پیشینه حسابداری در ایران به نخستین تمدنهایی بر میگردد که در این سرزمین پا گرفت و مدارک حسابداری متنوع ومتعددی برای اداره امور حکومتی و اجرای فعالیت های اقتصادی ابداع شد که در پاسخ به نیازهای زمان  ، سیر تحولی و تکاملی داشته است و ممیزی املاک در تمدن ساسانی و تکامل حسابداری سیاق برای نگاهداری حساب درامد و مخارج حکومتی در دوران سلجوقیان و نگهداری حساب فعالیت های بازرگانی به حساب سیاق ، نمونه های بارز و پیشرفته ان است .

در ایران عرر حاضر اولین قانون که حرفه حسابداری و حسابرسی را به رسمیت شناخت قانون مالیات درامد مصوب سال 1225 بود . در ایین نامه که برای همین قانون در سال 1340 توسط وزارت دارای تدوین شد ، محاسب قسم خورده و کارشناس حساب مطرح گردیده است  . از سالهای پیش برخی از اهل فن درصد تشکیل انجمن حسابداران و حسابرسان مستقل ایران بودند ، نظیر انچه که در بسیاری از کشورهای مترقی جهان وجود داشت . در مرداد مه سال 1340 وزارت دارای بر اساس اختیارات حاصله از ماده 33 قانون مالیات بر درامد مصوب سال 1340 ، ایین نامه مربوط به تاسیس انجمن  محاسبین قسقسم خورده و کارشناسان حساب را به منظور تشکیل مرجع رسمی جهت رسیدگی  به حسابها و دفاتر اشخاص و شرکتها و موسسان دیگر و اظهار نظر در اختلاف محاسباتی صادر کرد . انجمن در این ائین نامه “مستقل و دارای شخصیت حقوقی ” معرفی شده است.

در دی ماه 1340 وزارت دارای در فراهم اوردن مقدمات تشکیل این انجمن پیشقدم  شد و کمیسیونی را برای رسیدگی به صلاحیت داوطلبان عضویت انجمن مزبور تشکیل داد . ریاست کمیسیون با نماینده وزیر دارایی و اعضای ان عبارت بود از : دادستان دیوان محاسبات ، نمایندگان دادستان تهران ، اتاق بازرگانی ، کانون بانکها ، بانک مرکزی ایران و سه نفر حسابدار متخصص. این کمیسیون به مدت 9 ماه تقاضای داوطلبان را در مورد رسیدگی قرارداد پس از اخذ امتحانات لازم ، نخستین اعضای انجمن را انتخاب کرد . اعضای مذکور به موجب حکم وزیر دارایی وقت به عنوان حسابداران قسم خورده شناخته شدند و در تیرماه 1342 نخستین جامعه حسابداران و حسابرسان ایرانی با 36 نفر عضو ، تاسیس و این جامعه به نام “انجمن قانونی محاسبین  قسم خورده و کارشناسان ایران ” به ثبت رسید . ماده اول اساس نامه انجمن ، هدف از تشکیل ان را “متشکل ساختن حسابداران صلاحیت دار کشور و تربیت حسابداران خبره  و تمرکز عمل کارشناسی  حساب و تدوین اصول حسابداری و حسابرسی  و اجرای دقیق مو ازین حرفه ای و اخلاقی توسط اعضای رسمی انجمن “تعریف میکند . انجمن قانونی محاسبین قسم خورده و کارشناسان حساب ایران تا خرداد ماه 1343 تنها جامعه حرفه ای حسابداران و حسابرسان ایرانی بود . در تاریخ 30 خرداد ماه 1343 انجمن دیکری به نام ” انجمن حسابداران ایرانی ” تاسیس شد که هدف این انجمن نیز توسعه حرفه حسابداری و حسابرسی  بود .

در قانون مالیات های مستقیم  مصوب 28 اسفند ماه 1345 مقرر شد  که به منظور استفاده از نتایج حسابرسی ، از میان حسابداران متخصص در امور رسیدگی به دفاتر و حساب سود و زیان و تراز نامه برای تشخیص درامد مشمول مالیات مودیان  ، عده ای به عنوان “حسابداران رسمی ” تعیین شوند . در بعضی از موارد ، نتیجه رسیدگی این حسابداران رسمی مورد قبول وزارت دارای قرار گرفته است . به موجب همین قانون بود که کانون  حسابداران رسمی با تعداد 54 عضو به ثبت رسید . کانون حسابداران رسمی توسط هیات مدیره منتخب مجمع عمومی اداره می شد و وظیفه اصلی کانون ،نظارت بر کار حرفه ای اعضابود . کانون مزبور تا سال 1359 که شورای انقلاب مواد قانونی مربوط به حسابداران رسمی ( مواد 275 تا 281 ) را ملغی اعلام کرد به کار خود ادامه داد و سپس در این سال منحل گردید .

در سنوات پس از انقلاب سازمان حسابرسی با تصویب قانون تشکیل مورخ 5/10/1362 و اساسنامه قانونی مصوب 17/6/1366 مجلس شورای اسلامی ، عملا فعالیت خود را از تاریخ 16/9/1362 با ادغام شرکت سهامی حسابرسی وزارت امور اقتصادی و دارایی و موسسه حسابرسی سازمان صنایع ملی و سازمان برنامه آغاز کرد . همچنین موسسات حسابرسی بنیاد مستضعفان و بنیاد شهید در تاریخ   28/12/1376 منحل و با کلیه امکانات و پرسنل از تاریخ 1/1/1368  به سازمان  حسابرسی ملحق گردیدند. این سازمان طبق اساسنامه ، مرجع تخصصی و رسمی تدوین اصول و ضوابط حسابداری و حسابرسی در سطح کشور تعیین شد .

همچنین قانون استفاده از خدمات تخصصی حسابدارا ن ذیصلاح به عنوان حسابدار رسمی در بهمن ماه 1372 به تصویب رسید . به موجب این قانون به منظور اعمال نظارت مالی بر واحد های تولیدی ، بازرگانی و خدماتی و همچنین حصول اطمینان از قابل اعتماد بودن صورت های مالی واحد های مزبور در جهت حفظ منافع عمومی ، صاحبان سرمایه و دیگر اشخاص ذیحق و ذینفع ، به دولت اجازه داده می شود از خدمات تخصصی و حرفه ای حسابداران ذیصلاح استفاده نماید .



ارسال محتوا به دوستان نظرات خود را در رازنامه ثبت کنید                به اشتراک گذاری محتوا در فیسبوک به اشتراک گذاری محتوا در گوگل پلاس به اشتراک گذاری محتوا در لینکدین به اشتراک گذاری محتوا در توی تر

مشخصات ثبت اطلاعات

مدیریت رازنامه

مدیریت رازنامه

تاریخ ثبت:
1387/09/27
بروزرسانی:
1388/12/08
آخرین مشاهده:
1398/07/26

نظرات و پیشنهادات


دریافت آخرین اطلاعات رازنامه
با ثبت پست الکترونیکی خود و یا دوستان خود همیشه از آخرین اطلاعات سایت آگاه شوید.

دریافت آخرین اطلاعات رازنامه

پرسش ها و پاسخ ها

    سلام و وقت بخیر برای استارت آپ ها و کسب و کارهای الکترونیک آیا معافیت مالیاتی وجود دارد؟ در صورت تایید، نحوه استفاده از معافیت چگونه است؟

    علیرضا سربی
    علیرضا سربی ( حسابداری ، حسابرسی ، قوانین کار ، تامین اجتماعی ، مالیات ها ، تجارت و بهای تمام شده )

    با سلام خدمت جنابعالی چنانچه پروانه بهره برداری کارگاه یا کارخانه ای که در شهرک صنعتی به نام فرد باشد ولی همین شخص مدیرعامل شرکتی باشد که در همان کارگاه مشغول تولید است و برای آن شرکت دفاتر قانونی تهی

    علیرضا سربی
    علیرضا سربی ( حسابداری ، حسابرسی ، قوانین کار ، تامین اجتماعی ، مالیات ها ، تجارت و بهای تمام شده )

    سلام و وقت بخیر برای استارت آپ ها و کسب و کارهای الکترونیک آیا معافیت مالیاتی وجود دارد؟ در صورت تایید، نحوه استفاده از معافیت چگونه است؟

    علیرضا سربی
    علیرضا سربی ( حسابداری ، حسابرسی ، قوانین کار ، تامین اجتماعی ، مالیات ها ، تجارت و بهای تمام شده )

    با سلام خدمت استاد محترم برای آموزش کارکنان در دوره آموزشی اکسل در حسابداری میخواستم ببینم چطوری باید با شما هماهنگی کنیم. با تشکر

    مهدی مقدسی
    مهدی مقدسی ( مشاوره مالی ،حسابداری و حسابرسی مالی و مالیاتی ،قانون مالیات های مستقیم. اکسل .قوانین بازار سرمایه، )

    با سلام و احترام آیای تعاونی های آموزشی که در اداره مدارس غیر انتفاعی فعالیت دارند از پرداخت مالیات عملکرد معاف هستند؟

    مهدی مقدسی
    مهدی مقدسی ( مشاوره مالی ،حسابداری و حسابرسی مالی و مالیاتی ،قانون مالیات های مستقیم. اکسل .قوانین بازار سرمایه، )

    سلام علیکم وقت شما بخیر من درصدد راه اندازی یک سوپر مارکت اینترنتی هستم. من می خواهم اسم سایت رو به عنوان علامت تجاری ثبت کنم (مانند دیجی کالا). قصد دارم این برند در حوزه اینترنت و کسب و کار مجازی انح

    پویا محمودی
    پویا محمودی ( بازاریابی ، فروش ، تبلیغات ، برنامه ریزی ، مدیریت ، برندینگ ، آموزش ، امور قراردادها ، وصول مطالبات  )

    سلام روز بخیر سوالی داشتم در مورد راه اندازی خانه کودک 140 متر فضای زیر همکف داریم که مناسب خانه کودک هست.قصد نگهداری از کودک را نداریم فقط وسایل بازی داخلش باشه نمیدونیم باید به شهرداری مراجعه کنی

    حمیدعبدی
    حمیدعبدی  ( کارآفرینی، نوآوری ، خلاقیت ، ایده پردازی ، بازاریابی وشناخت بازار،انواع کسب و کار و راه اندازی آن ، )

    با سلام و احترام اگر شرکتی فعالیت تجاری نداشته باشد ملزم به پلمپ دفاتر و ارسال اظهارنامه می باشد؟! جرایم عدم ارسال اظهارنامه و یا ارائه دفاتر درصدی از مبلغ مشمول مالیات می باشد و یا میزان سود و در

    احمد نورمحمدی
    احمد نورمحمدی  ( راهبری سیستم های حسابداری - مالیاتی مشاور مالی مالیاتی شرکت های دانش بنیان )

    سلام علیکم وقت شما بخیر من درصدد راه اندازی یک سوپر مارکت اینترنتی هستم. من می خواهم اسم سایت رو به عنوان علامت تجاری ثبت کنم (مانند دیجی کالا). قصد دارم این برند در حوزه اینترنت و کسب و کار مجازی

    حمیدعبدی
    حمیدعبدی  ( کارآفرینی، نوآوری ، خلاقیت ، ایده پردازی ، بازاریابی وشناخت بازار،انواع کسب و کار و راه اندازی آن ، )

    با سلام و احترام یک شرکت تعاونی آموزشی به ثبت رسیده است. این شرکت تعاونی دو مدرسه در زیر مجموعه خود دارد و فعالیت های تعاونی تنها محدود به همین دو مدرسه می باشد. تعاونی هر ساله شخصی را به عنوان نما

    احمد نورمحمدی
    احمد نورمحمدی  ( راهبری سیستم های حسابداری - مالیاتی مشاور مالی مالیاتی شرکت های دانش بنیان )